EXTRAMÜCADELE NEDİR?
Extramücadele 1997'de başlamış büyük bir projedir. Hayali siparişler üzerine çalışır. Aynen bir grafikerin müşterisi için bir işaret tasarlaması gibi toplumsal baskı altındaki bütün topluluklar için işaretler tasarlar. Onların hayali isteklerine uygun resimler yapar. Üniversiteye alınmayan türbanlı kız da, kürtçe konuşması hoş karşılanmayan adam da, Avrupalılaşma hareketine karşı çıkan islamcı da, islamcının karşıdevrim arzusundan rahatsız olan ordu ve sol aydın da Extramücadele'nin hayali müşterileridir. Extramücadele'nin hiç bir politik düşüncesi yoktur. Taraf değildir. Olamaz.
- - - - - - - - - - - - - - - - - - -
Extramücadele sürekli ödünç alarak, rüyayurdunu arar.
Bu arayış kavramsal bir temel oluşturmak isteğinden çok, düşüncenin rüyasıdır. Aynen bir elma resmi ile bir elma yazısının ancak rüyada aynı şey oldukları gibi. Ya da İstanbul'a gelen bir yabancının karşılaştığı İstanbul tabelası ile gerçek İstanbul'un birbirlerinden çok farklı şeyler olmalarına rağmen, aynı şey de oldukları gibi. Extramücadele, birbiri ile ilgisi olmayan şeylerin ilişkisidir. "Düşünüyorum" durumundan, "düşünülüyor" durumuna geçme isteğidir. Extramücadele, fotoğraf, şekil, işaret ve yazının bitmeyen kavgasıdır. Farklı dünyalardan koparılmış bu dörtlü arasında sürekli bir geçiş, birbirlerine kaçış vardır. Her biri, diğerinin hayaletidir. Dünya ve öbür dünya ve öbür öbür dünya gibi... Extramücadele, farklılardan bir vücut yapar. Birbirlerinin hayaleti olan parçalardan bir bütün, bir Frankenştayn yapar.
- - - - - - - - - - - - - - - - - - -
ERDEN KOSOVA
Extramücadele
Memed Erdener, bugün de sürdürdüğü grafikerlik mesleğinin getirdiği minimal görselliği, grotesk bir anlatımla birleştirmişti, doksanlı yılların başında avangard çizgisiyle diğer mizah dergilerinden ayrılan Deli'de yayınlanan köşelerinde. Yapıtlarındaki deneysel niteliği öne çıkardığı ve güncel sanatın özerk diline yaklaştırdığı çalışmalarını daha sonra Extramücadele adını verdiği kişisel proje çerçevesinde biraraya getirdi. Türkiye'de toplumsal belleğe işlemiş ve ulusal kimliği kurmakta belirleyici olmuş iki ya da daha fazla grafik öğeyi üstüste bindirme, yanyana getirme, karşıtlaştırma gibi oyunsu tekniklerle birbirine iliştirdi: ulusal köken mitini besleyen haritalar, çizelgeler; cumhuriyetin erken dönemindeki ödev ve bağlanım duygusunu halen anakronik biçimde empoze eden ilkokul kitaplarından alınma cümleler ve çizimler; arap ve latin alfabeleri ve dolayısıyla toplumun dünü ve bugünü arasında süregiden gerilim, yakın tarihin dramatik ve tarihsel anlarına ait fotoğraflar; kemalist, islamcı ve faşist ideolojilerin ikonografileri ve gündelik yaşama ait ikonlar (kamu daireleri ve şirketlerine, siyasal partilere ait logolar, uyarı tabelaları vs.)... Bu farklı ve kimi zaman birbiriyle çelişen figürler aynı düzlem üzerine yerleştirildiklerinde Extramücadele'ye ironik bir eleştirellik kazandıran üçüncü bir anlamsal uzamı oluşturmaktalar situasyonist détournement stratejisine yakın biçimde. Farklı siyasal ortodoksilere ait söylemleri, özellikle doksanlı yıllar boyunca popülerlik kazanan farklı milliyetçilik biçimlerini hedef almakta bu ironi. Son döneme ait işlerde ise Extramücadele hazır halde bulunan imgeleri kullanmak yerine yeniden karikatür diline yaklaşan kompozisyonları tercih etmekte ve Türban Şoray isimli inançlı bir Müslüman genç kıza dair kurgusal hikayeleri görselleştirmekte.
- - - - - - - - - - - - - - - - - - -
LEVENT ÇALIKOĞLU / SANAT TARİHÇİSİ
Extra-Extramücadele
Extramücadele, görsel ve politik kültürün tarihsel sosyolojisini, gözlerimizi ve belleğimizi kanatırcasına içimize sokuyor. İdeolojik aygıtların yaydığı her türlü yazılı ve görsel enformasyon, onun ödünç alabileceği bir hayalet. O bu hayaletlerden kendi deyişiyle "bir bütün, bir Frankenştayn" imal ediyor: Milliyetçiliğin sosyal hayata damardan nüfuz eden tipolojisi ile piktogramların buluştuğu keskin patikayı aşındırıyor, popüler sloganların bilinçaltına hücumunu "malum" işaretlerle ironik hale getiriyor, Kemalizmin anlı şanlı ikonları ile faşist ideolojinin birbirleriyle hesaplaştığı yazı, satıh, söylem, fotoğraf ve imgeleri kesiyor, parçalara ayırıyor ve sonra onları tekrar tekrar dikiyor. Yürürken yalpalayan, aksaklığını ve kamburunu bünyesinin doğal bir uzvu gibi taşıyan ve yer yer kabuk tutmuş bir derisiyle ayna karşısındaki görünüşünden nefret eden iri bir gövde bu. Korkusunu saldırarak bastırıyor, af dileyenlerin af dilememesini diliyor, yavrularını emzirmek için uzandığında altında kalanları eziveriyor.
Soyut doktrinle ve söylem sığınmacılığıyla idare etmiyor Extramücadele. Yaşamsal deneyimlerle beslenen bir yanı var. Siyaset ve kültürün kangrenli besin kaynaklarını bozguna uğratmanın formal jestleri ile ilgileniyor. Bu saldırı biçimi, doğrudan karşı koyma eylemlerinden çok daha yıkıcı. Arınmış bir grafik dilin keskinleştirdiği bu görsel müdahaleler, fantezi kurmamız veya arzulamamız için değil, ahlaki ve politik bir hesaplaşmanın acısını yaşamamız için bizi sıkıştırıyor. Extramücadele'nin bu kadar katı, işaret ettiğini savunmasız bırakan bir dile, siyasal bir doğruculukla mı yoksa yaralanmış bir özne sıfatıyla mı yaklaştığını kestiremiyorum. "Bakın ne kadar gericiler, ne kadar faşistler, ne kadar diktatörler" derken bile, biçimlerin doğurduğu soğukluğun ardında, kahramanlarına karşı acınaklı bir tavır takındığını düşünüyorum. Örneğin, politik bir motif ve inancın kaçınılmaz yansıması söylemleri arasına sıkışmış başı örtülü kentli bir kıza işaret eden Türban Şoray karakteri, tek kalemde silinemeyecek kadar dokunaklı. Görünüşte eşdeğerlerinden biraz daha fazla mürekkep yutan bir karikatür kahramanı bu. Kesik bir blok halinde dolaşıyor ve tüm ifadesini sürmeli gözlerinde topluyor. Ondan kurtulmanın pek bir yolu yok, çünkü nefret edilmeyecek kadar sevimli. Belki de bu yargı, benim ahlaki ve politik varsayımlarından kaynaklanıyor. Ama Extramücadele'nin yapmak istediğinin de bu olduğunu düşünüyorum. Bir pozisyonun aynı anda hem içinde hem de dışında durup, yükseltmeye veya kısaltmaya çalıştığı sınırın tepesinde, benim söylemden ziyade insan olduğumu hatırlatmak. Bu ara bölgede dolaşmak, beni politik olarak doğrucu ama ahlaki açıdan çelişkili bir birey mi yapar? Belki. Ama böyle bir hesaplaşma ve taltif beni, saf değiştirmekten sıkılmayan politikacılardan ayırır, seyrettiklerimin tenime dokunmasına müsaade eder, işaretler ve renklendirilmiş haritalar üzerinde kaybolmamı engeller. Bir diğer deyişle Extramücadele'nin savuşturduğu hayalet olmaktan kurtarır.
- - - - - - - - - - - - - - - - - - -
NAZIM DİKBAŞ / ŞİMDİCİ
Eks-tra-la-la
Nerede grafik sanatlarına yeni bir gözle bakmamızı sağlayacak o yeni fikir, o içe doğuş, o her gün yanından geçtiğimiz çalıların hemen arkasında, birkaç dalı hafifçe aralayıverdiğimizde birden karşımızda beliriverecek, serin sularını çehremize çırpacağımız çağlayan kaynak... Bu konuda ilk yazmam istendiğinde ekstra bir mücadeleye gerek kalmadan paftaların anında açılıp kuşatılacak alanların oy birliğiyle belirleneceğini, hedefe yürüyecek, grafik sanatların altı okuna sadık -çünkü her sanatın, hatta her zanaatın altı, veya belki daha az, belki daha fazla oku vardır- birliklerin hangi göç yollarını takip edeceğinin şipşak aşikar olacağını farz etmiştim. Grafik sanatçısı gözünü açar, ağını atar, bekler, yakaladıkları yeter yiyeceğine de, satacağına da diye düşünmüştüm. Bu anlattığımdan biraz daha zor oldu, ne de olsa eskisi gibi algılamıyoruz dünyayı, ne çocukluğumuzdaki gibi, ne sarhoşkenki gibi, ne de artık eskisi kadar sinirlenip üzülüyor, veya seviniyoruz başımıza gelenlere.
Bulduk diyelim, ne olur bu kaynaktan içsek peki? Önce kopya çekmek oldukça kolaylaşacak, başkalarından kopya çekilmeyecek, herkes kendine bakacak kopya bulmak için. Yeni balıkçılık teknikleri açısından bu bir bal kaymak dönemi olacak, zaten herşey denen tuhaf toplamın ismine hep demeye alıştığımız tuhaf zaman boyunca önümüzde yüzüp durduğu bir kez daha fark edilip gülünecek ve herkes denen o tuhaf kalabalık yüzü kızararak önüne bakacak. Bir süre sonra grafik sanatında ellerle birlikte, hatta onların önünde, birincil öneme sahip kabul edilen organların kullanımına da gittikçe uzayan süreler boyunca ara verilecek. Kendileri dinlenirken gözlerini de dinlendiren grafik sanatçıları karanlıkta yüzen görüntüleri birbirine yaklaştırmaya, benzerlikleri bulmaya, birbirleriyle eşleştirmeye, boşlukta uçuşan harfleri, kelimeleri, paragrafları çekip bırakmaya başlayacaklar.
Şüphesiz bu mücadeleyi kendi içinde kollara, dallara, yönlere ayırmak da mümkün. Rüyada rüyayla, tarihte tarihle, sokakta sokakla aralıksız ekstra mücadele. Aileden devlete toplumun her dilimini tarihte, coğrafyada, dilde, siyasette, dinde bulduğu önyargılarla eğip şekillendirmiş iktidar bloğu pis bir kovadır, onu denizde çalkalar balıkçı sanatçı. Tarihle ekstra mücadele ederken ise mücadeleci bomboş bir şehir meydanında bomboş bir kafayla tek başına oturur, birazdan kalabalığın geleceğini bilmektedir ama bir yandan boşluğu tarar, şöyle düşünür: birazdan geliyor tarih, ama şimdinin karşısında tarih, tarih olmuştur, şimdiyi ne kadar rahatsız etmeye çalışsa da. Ne kadar nemrut, ne kadar sıradan, ne kadar dokunulmaz, ne kadar şaşaalı olursa olsun her imge, sanat karşısında, yazın kör sıcağında Anıtkabir'de protokol sırasında bekleyen yün takım elbiseli siyasetçinin statik elektrikten makina halısına dönmüş titreyen beyni gibi, hiddetle kapıyı vurup çıktığı anda dostuna bir cümle fazla bağırdığını anlayarak geri dönen dostun hızla atan kalbi gibi, sıcak yaz aylarının ardından bütün gece yağan ilk yağmuru yemiş çatlak topraklar gibi yumuşar ve kendini sanatçının emin ellerine bırakır. Ey sanatçı, ya sen kendi ellerine sahip çıkabilecek misin? Grafik dünyanda karşına çıkanlara en keskin açıdan bakıp sorabilecek misin: Heykel mi, portre mi, bir salon erkeği mi? Giysi mi, fon mu, kayıp bir dönemin üstüne inen perde mi? Atatürk'ün çatık kaşları çözülecek, iyice gerilemiş saç sınırında birikip alnından, sonra yanaklarından süzülen ter damlalarının ıslattığı dudakları, sosyal demokratlara pabuç bırakmayacak iyimser uzlaşmacılığıyla kara çerçevesinin içinden yüzü bir ay gibi parlayan Türban Şoray'ı görünce bir gülümsemeyle gamzelerinin arasında salınan bir saltanat kayığına dönüşecek. Siyahlar içerisinde neredeyse bakışlarıyla içine daldıkları karanlığın yuttuğu bu çift, birbirlerine yaslanıp, şu kelimeleri fısıldayacak '"Küstahlar, bu ne küstahlık!" diye bağıranları bırakın da önce ormana bakın, grafik sanatçıları... Ormana bakın ve bizim değil, ormanın nereden geldiğini düşünün...?' | | WHAT IS EXTRASTRUGGLE?
Extrastruggle is an enormous project which began in 1997. It works on imaginary demands from imaginary customers. Just like a graphic designer designing a logo for a client, it designs logos for all communities under social pressure. It makes pictures which suit their imaginary requests. The veiled girl not allowed into university, the man who is frowned upon for speaking kurdish in public, the islamist who is opposed to the movement of Europeanisation, the army disturbed by the anti-revolutionary desire of the islamist and also the leftist intellectual are all imaginary clients of Extrastruggle. Extrastruggle has no political views. It does not take sides. It is impossible for it to do so.
- - - - - - - - - - - - - - - - - - -
Borrowing continuously, "Extrastruggle" seeks its dreamland. This search is the dream of thought rather than a will to form a conceptual base. Just like the picture of an apple and the script of an apple being the same thing only in dreams. Or the real Istanbul being very different from and at the same time identical with the Istanbul roadsign welcoming a stranger. Extrastruggle is the relationship of things which have nothing to do with each other. It's the will to shift from the "I think" mode to the mode of "It is being thought". Extrastruggle is the neverending struggle between photograph, form, sign and script. Torn off from different worlds, there is a continuous transition and escape among this quartet. Each is a ghost of the other. Just like the world, the other world and the other other world... Extrastruggle forges a single body from different items. It creates a whole, a Frankenstein, from pieces which are ghosts of each other.
- - - - - - - - - - - - - - - - - - -
ERDEN KOSOVA
Extrastruggle
Combining the grotesque character of the brilliant comics works he produced in the most avantguard Turkish humour magazine 'Deli', during the first half of the nineties, and the minimalist style his current profession as a graphic designer calls for, Memed Erdener launched a personal project with the name Extrastruggle to frame a series of works that would operate on the more autonomous ground of art. These pieces mainly consist of superimpositions, assemblages and counterpositions of two or more graphic elements which are embedded in the memory of Turkish society as the constitutive visual codes of the national identity: maps and arrows designed to support the myth of the nation; sentences and drawings from the primary-school books which still emanate the devotion of the early years of the Republic anachronistically; the tension between the Arabic and Latin alphabets; photographs of the dramatic and historical moments of the nation; the iconographies of the Kemalist, Islamic and fascist ideologies; and everyday icons (logos of public companies and political parties, warning signs etc.). When brought together, these disparate and sometimes contradicting figures start to play against each other and produce a third semantic field that constitutes the ironic criticality in Extrastruggle's works - not unlike the Situationist technique of detournément. The irony in them aims to displace discourses of various political orthodoxies -mainly of numerous modes of nationalisms that were highly popularised throughout the nineties. Recently, Extrastruggle has reduced the use of ready-made images; introducing a series of compositions featuring the main protagonist Turban Soray, a female Muslim devout, thereby returning, to a certain extent, to the visual language of comics.
- - - - - - - - - - - - - - - - - - -
LEVENT CALIKOGLU / ART HISTORIAN
Extra-extrastruggle
Extrastruggle penetrates us with the historical sociology of visual and political culture, as if to draw blood from our eyes and our memory. Every single item of information circulated by the devices of ideology is a ghost it may borrow. It produces from these, in its own words, "a whole, a Frankenstein": The steep path where the typology of nationalism, which has entered social life intravenously meets pictograms is eroded by it, it renders ironic the attack of popular catchphrases on the unconscious by using 'mundane' signs, it cuts, dissects the texts, surfaces, discourses, photographs and images where the glorious icons of Kemalism and the fascist ideology square up, and then sews them back together again and again. This is a huge body which sways as it walks, carries its hitch and hunch as natural parts of its body and hates the way it looks in the mirror with its skin partially covered by scabs. It suppresses its fear by launching attacks, it demands that the apologetic do not apologize, it crushes those which are caught beneath its body when it reaches out to feed its babies.
Extrastruggle does not make do with abstract theory and does not take cover in discourse. It has a side to it which sustains itself with life-experience. It occupies itself with formal gestures that may rout the gangrenous food sources of politics and culture. This mode of attack is a lot more destructive than direct acts of resistance. These visual interferences sharpened by a refined graphic language, force us not to dream up fantasies, or to desire, but to suffer the pain of an ethical and political settlement of accounts. I can not tell if Extrastruggle approaches this rigid language, which leaves its intended object defenseless with political correctness or from the position of a wounded subject. Even when it says "Look how reactionary they are, how fascist, how dictator-like", behind the coldness borne out of forms, I think it adopts a pitiful attitude towards its heroes. For example, the Turban Soray character, which presents a turban wearing urban girl trapped between the discourses of political motive and the inevitable reflection of belief, is touching enough not to be just wiped aside in a stroke. Apparently, she is a cartoon hero who has swallowed a tad more ink than her equivalents. She wanders around as a cut-out figure and all her expression is accumulated in her eyes tinged with mascara. One does not have much chance of escaping her, since she is far too sweet to be hated. This judgment might be arising from my ethical and political hypotheses. But I think that this is exactly what Extrastruggle is trying to do. To stand both within and outside of a position and to remind me, from the top of the boundary it is trying to elevate or curtail, to remind me that I am human rather than discourse. Does my wandering in this interspace make me a politically correct yet ethically contradictory individual? Perhaps. Yet such a settlement of accounts and gratification separates me from politicans who are not ashamed of switching alliances, it allows those who I have watched to touch my skin, it prevents me from getting lost among signs and colour coded maps. To put it otherwise, it saves me from being the ghost that Extrastruggle exorcises.
- - - - - - - - - - - - - - - - - - -
NAZIM DIKBAS / NOWIST
Extra-la-la
Where may it be, that new idea, that inspiration that will help us look at the graphic arts with unwithered eyes, that gushing spring which will reveal itself at once when we gently separate a few branches of the bushes we pass by every day... when first asked to write on this matter, I had presumed that maps would be instantly unfolded, the siege areas unanimously defined and it would appear immediately obvious which immigration routes troops loyal to the six arrows of the graphic arts -for all arts, in fact each craft has six, or maybe less, or more arrows- would follow, with no need for extrastruggle. The graphic artist opens his eyes, casts his net, waits, and his catch eventually covers both for himself and the market, I had thought. It turned out to be slightly more difficult than that, for we no longer perceive the world like we use to, not like when we were kids, nor like when we are drunk, nor do we get angry and sad or for that matter, happy about things that happen to us as we used to .
Let us say we find that spring, what might happen if we drink from it? Firstly, copying will become a whole lot easier, one won't copy from others, each will turn to one's self to copy. In terms of fishing techniques this will be a time of milk and honey, one will laugh when one realises once again that that strange sum we tend to call everything has been floating in front of us all throughout that curious time we have become accustomed to call always, and that strange crowd called everyone will hang its head in shame. After a while, the use of those organs universally regarded as, or in fact even more, important than hands will be, for increasingly extended durations, intermitted. Graphic artists, resting their eyes while they rest themselves, will begin to approximate, match and find resemblances among those images that appear in darkness, they will begin to couple them, they will pull and leave the letters, the words, the paragraphs flying about in the emptiness.
It is no doubt possible to divide this struggle into branches, routes. Permanent extrastruggle in dreams versus dreams, in history versus history, on the street versus the street. The block of history which has bent and shaped every slice of society from the family to the state with prejudice borne from history, geography, language, politics and religion is a dirty bucket, the fisher artist will rinse it in the sea. And whilst extrastruggling with history, the struggler sits alone in a deserted city square with an empty mind, knowing the crowd will soon arrive, yet scanning space and thinking of the following: history is on its way, yet up against now, history is history, no matter how it may strive to disturb it. No matter how stern, how ordinary, how untouchable, how flashy an image is, it will soften when confronted with art, it will soften just like the brain of a politician which has turned into a pulsing synthetic carpet of static from waiting in the protocol line at the Anıtkabir in summer wearing a wool suit, it will soften like the rapidly beating heart of a friend who returns the second he realizes he has shouted one sentence too much at a friend, it wll soften like the cracked soil which has sucked in the first overnight rain after the blazing summer months, and it will leave itself into the safe hands of the artist. O artist, will you prove yourself in charge of thy hands? Will you be able to look upon those that confront you in your world of graphic ideas from the sharpest angle and ask: A statue, a portrait, or a socialite? A dress, a backdrop, or the curtain which has fell on a lost period? The frowning brows of Atatürk will dissolve, the drops of sweat accumulated on his increasingly receding hairline will glide down his forehead, then his cheek, to wet his lips, and his lips will form a swinging sultanate boat of a smile between his dimples when they catch the sight of Turban Soray, herself a master of optimistic compromise, beating the social democrats at their own game, with her face shining like the moon from within that black frame. Thus the couple, wearing black, leaning on each other, and now nearly consumed by the darkness they gaze into, will whisper these words: "Graphic artists, do not listen to those who cry "You arrogants, what arrogance!" and take a look at the forest first! Look at the forest, and think, not where we come from, but how this forest came to be..." |
